Suriye’nin
kuzeydoğusunda bulunan ve Türkiye sınırına yalnızca bir mil uzaklıktaki
Hristiyan Ermenilerin yaşadığı tarihi Keseb kasabası artık savaşın
etkisinden en çok nasibini almış yerlerden biri. 21 Mart sabahı kasaba,
üç farklı muhalif güç olan El Nusra cephesi, Şam el İslam ve Ensar el
İslam tarafından ele geçirildi. Bu olay bütün dünyadaki Ermenilere
geçmişte yaşadıkları travmaları tekrar hatırlatmış oldu. Çünkü bu kasaba
1915 Ermeni Soykırımı sonrası Ermenilerin yaşamlarını sürdürdüğü iki
yerden biriydi ve şimdi buradaki nüfus da boşaltılmış oldu. Türkiye’de
geriye kalan son Ermeni köyü Vakıflı, şu anda Keseb kasabasının eski
sakinleri için güvenli bir sığınak durumunda. Keseb kasabası ele
geçirildikten üç hafta sonra birbirleriyle çatışan farklı fraksiyonlar
kendi gerçeklik biçimlerini oluşturabilmek için bu trajediyi bir araç
olarak kullanmanın yollarını arıyorlar. Bu olguya kısaca Suriye’deki
Raşomon etkisi adı verilebilir.
Keseb son üç yıldır diğer yerlere oranla daha sakindi fakat muhaliflerin
ülkedeki Alevi çoğunluğun ikamet ettiği bölgedeki sahil kasabası
Lazkiye’ye yönelik harekâtlarında bir başlangıç noktası haline geldikten
sonra yeni bir anlam yüklendi. Militanlar bu harekâta Kuran’daki bir
sure olan El Enfal’in (ganimetler) adını verdiler. Bu ad, Şam
civarındaki muhaliflerin bu yakınlarda Yebrud’ta uğradıkları bozgunla
değişen dengeleri Esad aleyhine çevirme umudunu simgeliyordu. Ayaklanma
başladığından beri Keseb’deki milis kuvvetler, dağlardan içeri sızmaya
çalışan militanları püskürtmek için silahlandılar. Baskın sabahı Türkiye
sınırlarını açarak, Esad’ın son zamanlarda güneyde elde ettiği
zaferleri boşa çıkartmak amacıyla milislerin Suriye’ye sızmalarına izin
verdi. Diğer taraftan, Amerika Ermeni Ulusal Komitesi de dahil birçok
Ermeni örgütü ve onları izleyen Ermeni aktivistler, Türkiye’nin üç hafta
önce Keseb’teki rolünü 1915 Ermeni Soykırımı ile ilişkilendirdiler.
Muhalifler tarafından göz ardı edilse de Ermenilerin korkuları tamamen
yersiz sayılmaz. İslamcı muhalif milislerden bazıları, kendi tekfirî
mezhepçiliklerini (kendi inancı dışındakileri kâfir olarak tanımlama
alışkanlığı) sürdürmekteler. Şiilerle Hristiyanların kafalarını
kesmeleri veya bu insanları din değiştirmeye zorlamaları da bunun
göstergesi. Keseb kasabasındaki nüfusun boşaltılması yüzyıl sonra hâlâ
hayatta olan Ermenilerin yok edilme korkularını da bu nedenle hiç
azaltmıyor. Gerilla grupları her ne kadar kendi aralarında çatışsa da
Hristiyan köylerine ortak saldırılar düzenliyor; Rakka’da olduğu gibi
kiliseleri milislerin kumanda merkezine çeviriyor; kutsal nesnelere
saygısızlık edip yağmalıyor; Hristiyanları kaçırıp zorla
Müslümanlaştırıyor; azınlıkları öldürdükleri gibi sokaklarda savaşan
Sünni Müslüman kardeşlerini de kazara katlediyorlar. Neyse ki Keseb ele
geçirildikten sonra henüz bir kilisenin tavanındaki haçın sökülmesinden
başka büyük bir tahribat yapılmadı.
Keseb’de haçı tahrip edilen kiliseden bir görüntü
Ermeni cemaati Keseb’in ele geçirilmesini protesto etmeyi sürdürüyor.
Sosyal medya aracılığıyla başlatılan #Keseb’i kurtarın kampanyası
Keseb’le ilgili birçok önemli gerçeğe temas ediyor ama internette
dolaştığı için, ister istemez, yanlış bilgileri de beraberinde
getiriyor. Evet, Keseb’teki nüfusun tasfiyesi geçen yüzyılda, 1909 ve
1915’te yapılan iki büyük tasfiyeyi hatırlatıyor ve Türkiye’nin her
ikisinde de belirli bir dahli olmuştu. Fakat açıklığa kavuşturulmayan
şey şu ki Ermeni haber servisi Asbarez baskın sırasında seksen
kişinin öldüğünü belirtmiş olmasına rağmen bugüne kadar yalnızca
ölülerden ikisinin Ermeni asıllı olduğu ortaya çıktı. Diaspora
Ermenileri de Keseb’te NATO destekli ikinci bir soykırımın yaşandığını
öne süren abartılı bazı yazılar yazmaya devam ediyorlar. Diğer Ermeni
haber ajansları ise daha makul haberler veriyorlar. Armenian Weekly
dergisi Lazkiye’ye gönderilen iki bin Ermeni’nin Meryem Ana Ermeni
Kilisesi’nde kaldıkları ve Kızıl Haç Örgütü’nün insani yardımlarda
bulunduğuna değinmişti. Aynı zamanda henüz Lazkiye’ye varmamış olan
diğer on bin Kesebli Ermeni’yi arama çalışmalarına da yer verilmişti.
Peki, Ermeniler Keseb’i neden boşalttılar? Bu noktada, El-Nusra’nın
Eylül 2013’te Şam’ın dış bölgelerinde bulunan ve stratejik veya askeri
önemi olmayan, Aramice dilinin konuşulduğu Malula kasabasını ele
geçirmesi bir örnek vaka olarak incelemek yararlı olacaktır. Burada
sembolizm stratejiyi gölgede bırakmıştır; bilindiği üzere Martakla
Manastırı adını Roma zulmünden kaçarak burada zorla tutulan ilk
Hristiyan azizlerinden birinin adından almıştı ve manastırdaki
rahibelerden on üçü bu sembolik olayı hatırlatacak şekilde El Nusra’nın
işgali sırasında üç ay zorla alıkonuldular. Rahibeler, Katar’ın
kendileri için ödediği on altı milyon dolarlık fidyenin ardından 9
Mart’ta serbest bırakıldılar. Son iki yılda Humus (savaş öncesindeki
nüfusu yüzde on oranında azaldı), Malula ve Keseb’teki Hıristiyan
nüfusun tasfiyesi Suriye’deki Hristiyanlarda savaştan sağ
çıkamayacakları korkusunu gittikçe derinleştirdi.
Keseb’den kaçanların çoğu, 2012 Ağustos’unda Halep’te çıkan
çatışmalardan kaçarak canını kurtaran Ermenilerden oluşuyor. Şimdi
üçüncü kez sürgün edilen bu mülteciler, memleketlerinden zorla
uzaklaştırılmış olan yedi milyondan fazla Suriyeli’yle birlikte
Lazkiye’deki Ermeni Kilisesi civarında merakla kaderlerinin ne olacağını
bekliyorlar. Son üç yılda 140.000 can kaybının yaşandığı bu trajedinin
yanında Keseb’de ortadan kaybolan iki bin Ermeni önemli sayılmıyor! Ama
Suriye’nin yapıtaşı olan ve varlığı yüzyıllar öncesine dayanan on
altıdan fazla dini ve etnik grubun temsil ettiği cemaat mozaiğinin yok
olma tehdidi karşısında bu mesele mutlaka ciddiye alınmalıdır.
SURİYELİ ERMENİLERİN HİKAYESİ
Üç yıl önce çatışmalar başladığında, Suriye’deki Ermeni cemaatinin erken
dönem tarihini yazıyordum. Suriye’deki Ermeni cemaatinin cüzi bir kısmı
1375’te, Kilikya Ermeni Krallığı döneminde göç etmiş olan Ermenilerden
(Arman Gadim), çoğunluğu da soykırım mağdurlarının soyundan gelen
Ermenilerden oluşur. I. Dünya Savaşı sırasında önemli sürgün yerlerinden
biri olan Halep, Suriye Ermeni cemaatinin halen büyük bir kısmını
barındırır. Suriye’deki Ermeniler her ne kadar varlıklarını sürdürse de
Suriyeli muhaliflerden Fawwaz Tallo bir konuşmasında herhalde farkında
olmadan “Keseb; bir Suriyeli kasabasıdır, Ermeni kasabası değil.
Ermeniler, Suriye topraklarına yüzyıl önce kabul edilen konuklardır ve
biz bugün kendi topraklarımızın mücadelesini veriyoruz” ifadesini
kullanmıştı. Tüm ülkeyi sarsan ölüm kalım savaşında Tallo’nun bu sözleri
Suriye’nin köklü tarihinden Ermenileri tasfiye etmek isteyen, abartılı
bir söyleme tekabül etmektedir. Ayrıca tarihi belgeler bu beyanatı
tamamen yalanlar. Keseb, Ermenilerin Suriye’deki en eski yerleşim
yerlerinden biridir ve geçen yüzyılın etnik temizlikleri ve
savaşlarından sağ çıkabilmiş yerlerin sonuncusudur.
Bu makaleyi yazdığım sırada masamda bulunan Osmanlı mali kayıtlarına
(eski adıyla Mufassal Tahrir Defteri) bakıldığında doğudaki Celali
isyanları ve 1590’lardaki Küçük Buzul Çağı’nın neden olduğu verimsiz
hasatlar neticesinde 16. yüzyıldan itibaren Suriye’deki Ermenilerin
sayısının gittikçe arttığı görülür. On altıncı yüzyılda Halep’te
Hıristiyanların yoğun olarak yaşadığı Judayda ve çevresindeki Ermeni
cemaati gözle görülür bir nüfusa sahipti ve on sekizinci yüzyılda
Judayda, kentteki toplam nüfusun yarısını oluşturacak kadar genişledi.
Aynı belgelerden Keseb’in on altıncı yüzyılın ilk yirmi yılındaki
gelişmesi de takip edilebiliyor: 1526: yirmi altı aile, 1536: otuz aile,
1550: altmış bir aile. Osmanlı İmparatorluğu’ndaki vahşetler Hamidiye
katliamlarıyla (1894-1896) başlayarak gittikçe artarken Ermeniler de
yakınlardaki Suriye topraklarına kaçmışlardır.
Soykırım sırasında tehcir yolu üzerinde bulunan Resulayn, Rakka ve
El-Shaddadeh’de isimsiz bazı toplu mezarlar var. Üç yıl süren savaşın
ardından Der-Zor harabeye dönerken tüm bu şehirlerde hemen herkesin bir
Ermeni büyükannesi olduğunu ve 1915’teki olaylarla bu insanların ailevi
bağları olduğunu unutmak mümkün değil. 1. Dünya Savaşı sonrasında
1920’lerde Suriye toprakları, sayıları yüzbinlerle ölçülen Ermeni
mültecilerle doluydu. Öncelikle mülteci kampları olmak üzere Halep’in
Süleymaniye, Aziziye ve Meydan (Ermenicesi:’Nor Kyugh’) bölgelerinde
Ermenilerle komşuluk ilişkileri gelişmişti. Öyle ki Şam’da yer alan
Bab-ı Şarkî’nin hemen arkasındaki Haratal Arman bugün bile, Ermeni mülteci kamplarının mimari tasarımını taşır.
1928’de Ermeniler, Fransız sömürge güçleri tarafından seçim sırasında
milliyetçi hissiyatın önünü almak amacıyla Suriye vatandaşlığına kabul
edildiler. Fransa’nın Ermeni azınlığa müdahalesi tarihçi Keith
Watenpaugh tarafından “çok da Suriyeli olmayan” bir davranış biçimi
olarak tanımlandı. Sömürgeci ’böl ve yönet’ politikası ortamında,
Fransız yönetiminden bağımsızlığını isteyen Sünnî burjuvazinin yanı
sıra, Suriyeli azınlıklar da işbirlikçi bir sınıf olarak görüldü. Kurucu
meclise Ermenilerin de seçilmesi siyasete aktif katılımlarının bir
işareti olarak kabul edildi. 1960’lardaki istikrarsızlık dönemi ve bunu
takip eden Hafız el Esad egemenliğinde, Ermenilerin siyasete katılımında
ciddi bir azalma oldu ki bugün de bu durum devam ediyor.
Araştırmacı
Andrew Tabler da NPR’yle yaptığı röportajda şu beyanatı vererek rejimin mitlerini olduğu gibi benimsediğini gösterdi:
‘(Suriyeli Hıristiyanların) devlet kurumları ve orduda gayet iyi iş
sözleşmeleri ve pozisyonları var… İbadet yerlerinin korunması ve
iyileştirilmesi bakımından da ayrıcalıklı bir muamele görüyorlar.’
Bu düşünce çizgisi takip edildiğinde, Ermeniler ve diğer Hristiyanlar
devletten siyasal ve finansal çıkar sağlayan korunmuş azınlıklar olarak
görünürler. Oysa gerçekler bu iddiayı hiçbir şekilde doğrulamaz.
Parlamentoya çok seyrek olarak seçilen Ermeniler devlet kurumlarında da
seçilmiş değil atanmış kadrolara gelmiştir. 2012 gibi yakın bir tarihte
Beşar el Esad, Dr. Nazira Farah Sarkis’i bir kadın bakan olarak Çevre
Bakanlığı’na atamıştı. Biraz dikkatle bakıldığında, 2012’deki bu
atamanın, ayaklanmalar sırasında tarafsız duruşlarını bozmayan
Ermenilerden savaş döneminde destek almak için girişilmiş bir çaba
olduğu anlaşılır.
Ermenilerin tarih boyunca Suriye siyasetinde görünmez olmaları bir
asırlık siyasi kurumlarının –kulüpler, siyasi partiler, kiliseler ve
sosyal komitelerin– baba-oğul Esad rejiminin gölgesinde ayakta
kalabildiği düşünülürse gayet paradoksal bir durumdur. Ermenilerin
siyasete katılmaya dünden razı oldukları düşünülebilir fakat
istatistiklere bakılırsa otoriter modelin baskısı altında kendilerini
çok fazla gösterememişlerdir. Mecburi askerlik hizmetinden kaçmak ve
bazen de daha iyi ekonomik imkânlara kavuşabilmek için Suriye’yi terk
etmişlerdir. Tarihçi Simon Pavaslian, 2011 ayaklanmasının arifesinde
Ermeni nüfusunun 100.000’lerden 58,000’e düşüşünü delil göstererek
otoriter rejimin baskısı altında cemaatin nüfusunun ciddi biçimde
azaldığını öne sürer.
Hafız el Esad Türkiye’ye karşı düşmanca tavırlar sergilerken Beşar el
Esad yakın komşuluk ilişkileri geliştirmiş ve bu da sonuç olarak
Ermenilerin, Ermeni Soykırımı konusunda ifade özgürlüğünü kısıtlamıştı.
Ermeni yazarların yazıları ve e-postaları denetlenmiş; tehditler,
kitapların raflardan toplatılması, yasaklanması ve Ermeni Soykırımı
konusunda araştırmalar yapan yazarların gizli polis tarafından taciz
edilmesine dek varmıştı. Hafız el Esad görevdeyken 24 Nisan anma
törenleri kulakları sağır edecek kadar gürültülü şarkılar söylenerek,
davullar çalınarak gerçekleştirilirdi. Beşar el Esad ise matem
törenlerinin yalnızca kilise duvarları arasında ve mezarlıkların ücra
köşelerinde yapılmasını emretti. 2005-2011 yılları arasındaki
politikalar, Suriyeli Ermenilerin bugün Türkiye’yi eleştirmek konusunda
sahip oldukları cesaret, 2005-2011 yılları arasında izlenen
politikalarla tam bir tezattır.
Lübnan İç Savaşı’ndan tecrübeli olan Suriyeli Ermeniler, Mart 2011’de
ayaklanmalar başladığında “pozitiflik tarafsızlık” duruşu benimsediler.
Bu strateji sayesinde, diğer bölgeler Suriye güçlerince yerle bir
edilirken Halep’teki Ermeni bölgeleri büyük oranda korundu. Lübnan’daki
Ermenilerin hayatını kurtaran bu strateji diğer yandan 1989’da Taif
Barış Antlaşması yapılırken Ermenilerin yalnız kalmasına neden oldu.
KESEB: SURİYE'DE RAŞOMON ETKİSİ
Muhaliflerin Hikâyesi
Keseb’i ele geçirdikten sonra, kuşatmayı yapan milis kuvvetleri
Youtube’da çeşitli videolar paylaşarak halkla iyi ilişkiler
kurduklarını; Ermeni kiliseleriyle ve geride kalan yaşlı halkla
hoşgörüye dayalı bir diyalogları olduğunu göstermeye çalıştılar. Muhalif
aktivistleri destekleyen birinin yakın zamanda Facebook’ta paylaştığı
bir fotoğrafta Kesebli yaşlı bir kadını kucağında taşıyan muhalif
savaşçının görüntüsü, ‘bu adam bir terörist olabilir mi?’ ibaresiyle
birlikte yer alır. Yine başka bir videoda, Keseb’teki kiliselerden
birisi gösterilmiş ve videoyu sunan kişi, kusursuz İngilizcesiyle,
kiliselere hiçbir şekilde zarar verilmediğini anlatır. Programın bir
başka yerinde, Aramice bir İncil’den bahsedilirken esas resimde
sunucunun anlatmak istediği şey, savaşçılar tarafından İncil’e hiçbir
şekilde zarar verilmemiş olmasıdır. Videoda rejim güçleri ile isyancılar
arasında devam eden mücadele sonucunda kilisenin alçıdan duvarlarında
oluşan ‘tamiri mümkün’ hasarlar sergilenirken bir noktada tur rehberi bu
videonun özellikle ‘Kim için’ hazırlandığını söyleyerek Amerikalı şov
yıldızı Kim Kardashian’a mesaj gönderir.
Keseb’deki drama dünyanın dikkatini çekmek için Ermeni Soykırımı
anma törenlerinin yapıldığı 24 Nisan’a haftalar kala Ermeni Diasporası
#Keseb’i kurtarın başlığıyla Twitter ve Facebook aracılığıyla bir
seferberlik başlattı. Yaklaşık 1,5 milyon Ermeni’nin 1.Dünya Savaşı
sırasında katlinin Türk devleti nezdinde bir asırdır inkâr edilmesinin
ardından, soykırım kurbanlarının evlatlarından oluşan Ermeni Diasporası
için soykırımın tanınması halen birincil önemde. Her ne kadar bazı
şeylerin doğruluk payı olsa da, internet çılgınlığının ortasında,
aktivistlerin altyazıyla yayınladığı videoda yanlışlıkla Ermenilerin
büyük bir kısmının muhaliflerin işgalinde öldürüldüğü iddia ediliyor;
Kim Kardashian ve Cher gibi Ermeni asıllı ünlüler de Keseb’te ikinci bir
soykırımın yaşandığını söylüyorlar. Kardashian’ın Keseb’le ilgili
görüşü aşağıdaki suçlamaları retweetlediğinde basın tarafından da
adamakıllı pekiştirildi: ‘Tarihin tekerrür etmesine izin vermeyelim!!!!
Bunu trend topic yapalım!!! #Keseb’i Kurtarın#ErmeniSoykırımı”
O aşamada Keseb’de kaç Ermeni’nin öldüğü henüz belgelenmemişti. Ama
Kardashian konuya dahil olarak kendisini Esad destekçisi olarak itham
eden muhalif aktivistlerin radarına girmiş oldu. Hâlbuki Kardashian,
Esad rejimini desteklemiyordu. Daily Beast’teki imalı haber
başlığında “Kim Kardashian Suriye’deki savaşa katıldı” denmiş, ‘Lütfen
Suriye’de Keseb kasabasında neler olduğuna dikkat edin. Diğer taraftan,
Masum Hristiyan Ermeniler Türkler tarafından öldürülüyor. #Keseb’i
kurtarın’ diyen Cher ise daha da onur kırıcı bir görüşü retweetledi. Bu
kişiler yanlış bilgilendirmeden vazgeçmedikleri sürece muhalif
aktivistler de Keseb’te olanlara soykırım denip Halep, Humus ve
Suriye’nin diğer bölgelerinde savaş sebebiyle ölenlerden bahsedilmemesi
karşısında bu çifte standarttan kaynaklanan öfkelerini gizleyemiyorlar.
Keseb ele geçirildikten sonraki günlerde boğazına dayalı bir haçla
yatağında yatan yaralı bir kadının görüntüsü Suriyeli Hıristiyanlar
arasında Facebook üzerinden aylar önce paylaşılmıştı ve bu görüntü
#Keseb’i kurtarın kampanyası süresince daha fazla kişiye ulaştı. Snopes,
bu kadının Keseb’li değil de bir vahşet filminin oyuncusu olduğunu
kanıtlamak için Remy Couture’ün çektiği Kanada filmindeki orijinal
görüntüyü bir kliple beraber yayınladı. Elbette bu internetteki yalan
yanlış haberlerin ilki değil ama Suriye savaşında Ermenilerin güven
vermeyen durumları nedeniyle muhalif aktivistler Keseb hakkında hemen
‘Ermenilerin yalanları’nı ortaya sermek ve kendi taglerini
oluşturmak için #Keseb’i kurtarın kampanyasına karşılık olarak # Halep’i
kurtarın kampanyası başlattılar. Bu noktada Keseb’e yönelen dikkati
dağıtmak için, Suriye’nin kuzey şehirlerine atılan misket bombalarına
maruz kalan sivil halkı da gösteren birkaç duygusal video yayınlandı.
Suriye Rejimi’nin Hikâyesi
Birçok Ermeni sınıra bir taş atımı uzaklıktaki köye mücahitlerin
gelmesini 1915’te başlatılan kıyımı tamamlamaya yönelik bir hamle olarak
değerlendirdi. Milislerin Türk sınır polisinin bulunmadığı yerlerden
sınırı geçtiğini gösteren videolar yayınlandıktan sonra Ermenilerin
korkuları daha da arttı. Suriye devlet medyası rejimi Ermenilerin
koruyucusu olarak göstererek bu korkuyu kendi yararına kullandı. Rejimi
destekleyen yazarlar ‘Keseb’e yönelik saldırıyı Suriye’ye yönelik
saldırılara karşı duran Ermenilere duyulan öfkenin bir yansıması olarak
değerlendirdiler ve Türklerin Ermenilere tarihi husumetini gündeme
getirerek 1915 katliamlarını hatırlattılar. Böylece Keseb’teki nüfusun
boşaltılması ile 1915 soykırımı arasında aleni bağlantılar kuruldu. Bu
türden beyanatlarla rejimi desteklemelerini sağlamak için Ermenilerin
korkuları istismar edildi. Hatta Hizbullah savaşçılarına yazdığı
marşlarla bilinen Lübnanlı sanatçı Ali Bereket rejimin yürüttüğü
kampanyayı desteklemek için ‘Seal your victory in Kessab’ adlı
bir klip hazırladı. Her ne kadar bu şarkı daha önce Yabrud’taki
kampanyayı desteklemek için yazılan melodinin farklı bir versiyonu olsa
da rejim güçleri Lazkiye bölgesinden muhalif güçleri püskürtmeye
çalışırken, Keseb’e yönelik öfke ve korkuyu da kontrol altına almaya
çalıştılar.
Türkiye’nin Hikâyesi
Suriye’deki Raşomon etkisi yalnızca Ermenilerin üzerine atılacak bir suç
değil. Türk basını da Türkiye devletini Keseb’li Ermenilere güvenli bir
sığınak sağlayan bir kurtarıcı güç gibi lanse etti. Hürriyet
gazetesi ikisi de seksenli yaşlarda olan iki kız kardeş Sirpuhi ve
Satenik Titizyan’ın artık ‘cennete’ ulaştıklarını belirtti. Muhalif
savaşçıların refakatinde Türkiye’ye gelen bu ihtiyar kardeşler ‘Şimdi
Türk kasabasındaki çiftçilerle resmi yetkililerin misafirliğine mazhar
olmuştu”. Diğer taraftan Ermenilerin İstanbul merkezli gazetesi Agos’la
yapılan röportajda bundan çok farklı bir durum göze çarpmaktaydı.
Ermeni Soykırımı sırasında tehcire karşı kahramanca direnişiyle bilinen
Musa Dağı yakınlarındaki son Ermeni köyü olan Vakıflı’ya gelindikten
sonra gazeteci Lora Baytar’ın belirttiğine göre ‘korkmamalarını söyleyen
on sakallı adam evlerine girip mallarını yağmalamıştı ve bu adamlar
Arapça değil Türkçe konuşuyorlardı. İki kadının ifadesine göre her ne
kadar adamlara Suriye’nin liman şehri Lazkiye’ye gitmek istediklerini
söyleseler de zorla Türkiye sınırına sürülmüşlerdi.’ Türkiye’yi cennet
olarak tanımlamaktansa ‘orada ( Keseb’te) kimse kalmadığı için bir
yerlere gitmek zorunda olduklarını’ söyleyen insanlar vardı. Bu kadınlar
Türkiye’ye yerleşmeyi bir lokma ekmeğe benzetmekteydi: “Eğer dünya
üzerinde bir lokma ekmek kaldıysa onu yemeye mecbur kalırsınız.”
Her iki açıklamada da kadınların evlerinin anahtarını Türkçe konuşan ‘sakallı adamlara’ bıraktıkları belirtilirken Agos
gazetesi, Keseb’teki evlerde gerçekleşen yağmanın detaylarından da
bahsetti. #Keseb’i kurtarın kampanyası Keseb’in nüfusunun boşaltılması
ve bu olayda Türkiye’nin oynadığı role dikkat çekmek için oluşturulan
bir sosyal medya kampanyası olmakla birlikte internet aracılığıyla hızla
yayılan hafifliklerin de ağına düştü ister istemez. Kim Kardashian’ın
Keseb konusunda halkı yanlış bilgilendirmesi entelektüel olmayan bir
ortamda bilgi temininde uzmanlardan çok ünlülere itimat edildiğini
gösterdi. Bütün bunlardan sonra merkez medya; çok sıkı habercilik
gerektiren Keseb’le ilgili ilginç hikâyeler arayan ünlüler, lobiciler ve
muhalif aktivistlerin Twitter, Facebook vb. sayfalarına kota koydu.
Her ne kadar internetin kendi ahmak tüketicilerini üretme kabiliyeti
olsa da Ermeni cemaatinin böyle korkulara maruz bırakılmasında belirli
bir amaç olduğu görülüyor. Mezhep çatışmalarından kaynaklanan cinayet
görüntülerinin hem devlet hem de sosyal medya tarafından hızla yayılması
azınlık cemaatlerini sindirmiş ve bu insanları yalnızca Esad rejimini
değil daha kapsamlı siyasal çıkarları da savunmaya zorlamıştır. Muhalif
aktivistler gibi Türkiye de bu oyuna dahil olmuştur. Keseb’in
kaybedilmesinin Ermeni cemaati için ne anlama geldiği ve kasabanın ele
geçirilmesinin ne sebeple böyle bir internet histerisine neden olduğuyla
ilgili şimdiye dek çok fazla izahat getirilmedi. Devlet, Lazkiye’deki
muhalif güçlerle mücadele ederken, Keseb’teki zulümden yarar sağlamanın
yollarını aradı. Her fraksiyon kendi gerçekliğini oluşturmak için
umutsuz bir siyasi çıkmazın içinde destek bulmaya çalışırken Keseb,
Suriye çatışmasının temsil ettiği Raşomon etkisinin bir dışavurumu oldu.
KESEB KUZULARI: ÖLÜLER İÇİN BİR YAS TÖRENİ
Keseb benim de dahil olduğum Suriyeli Ermeni cemaatinin Bakire Meryem
kutlamaları için Ağustos ayının en sıcak günlerini geçirdikleri
yerlerden biriydi. Keseb’in köylerinden birindeki bir mabedin önünde
insanların Bakire Meryem’e adakta bulunmak için bir araya geldikleri
yerde sıra sıra duran kuzuları hatırlıyorum. Boğazlanan kırk kuzu
açıktaki odun ateşinde ‘harisa’adı verilen on kazan dolusu sıcak et ve
buğday lapası haline getirilmiş ve cemaate kaşık kaşık dağıtılmıştı.
Gün ışığına kadar süren uzun kutlama geceleri, bir yığın nostaljiyle
(Yunancada eve dönüşle acıyı birleştiren kelime) doludur. Çoktandır
geride bırakılmış olan Türkiye’deki köy hayatına duyulan özlem. Bu yaz
ritüelindeki en önemli olay da Halep Başpiskoposu tarafından üzümlerin
kutsanmasıydı. Üzümler Başpiskopos tarafından sembolik bir hasat olarak
kutsanırken Keseb’li Ermeniler törenden sonra kendi üzüm bağlarını
kesmek için evlerine dönerlerdi. Bakire Meryem kutlaması için Keseb’e
yaptığım son ziyarette; sabahın erken saatlerinde kuzuların boğazlandığı
kilisenin kanlı basamaklarında gece geç saatlerde esen o serin meltem
eşliğinde dans etmiştik. Keseb’in Eskuren köyündeki mabedin gerisindeki
alanda kuyruk parçaları, yün ilmekleri ve kan göletleri emilsin diye
toprağa bırakılmıştı. Üflemeli bir enstrüman olan zurna, tanıdık bir
melodi çıkartıyor ve Suriye’nin her yerinden gelen Ermeniler davul
eşliğinde ayakta el ele ya da serçe parmağıyla tutuşarak halay
çekiyorlardı. Bu köy, on yıldan fazladır, gözle görülür bir biçimde,
Körfez’in sıcağından kaçıp yazı orada geçiren Suudi turistlerle de
doluyordu. Aileleri (eşleri) yanlarında olmayan –sevdikleriyle bu
şekilde vakit geçirmenin uygun olmadığını düşündüklerinin bir işaretiydi
bu– iki Suudi’nin bizimle dans etmek için halaya katıldığını
hatırlıyorum. Adamlardan biri zurnacıdan, farklı bir melodiyle çalınan
bir Arap halayı olan Debka’yı çalmasını istemişti. Enstrüman her ne
kadar tanıdık olsa da, ritim tamamen yabancıydı. Zurnacı bu isteği geri
çevirdi ve Ermeni melodileri çalmaya devam ettiler.
O olayı bugün düşündüğümde insanların birbirlerini tanıma süreçlerine
dahil olan güç dinamiklerini daha iyi anlıyorum: Ermeni müzisyen için
dışarıdan gelenin isteklerini yerine getirmemesi o insanların orada
olmamaları gerektiğini düşünmesinden kaynaklanıyordu ve Suudi adamın da o
gece orada, kilisenin yanında nasıl bir olaya şahit olunduğunu
bilmemesi kendisi açısından önemli bir dezavantajdı. Her iki taraf için
de karşısındaki tanıma konusunda bir eksiklik vardı. Ermenilere göre bu
adamlar istilacıydı ve ritüel açısından bir tehdit oluşturuyordu. Suudi
adamlar için de biz, Keseb’deki bir alanda öylesine dans eden bir avuç
Ermeni’den ibarettik. Oysa bizim için Keseb, bir zamanlar burada hüküm
sürmüş olan Ortaçağ Ermeni Krallığı’ndan kalma, paha biçilmez bir yerdi
ve büyük felaketten önce her Ağustos’ta yeniden canlandırdığımız köy
hayatının hatırası olarak büyük bir öneme sahipti.
İngilizceden Çeviren: KADRİYE GÜMÜŞ
